پدیدار شدن ابتکاری چون «کنگره آزادی ایران» را نمیتوان صرفاً در سطح یک نشست سیاسی، گردهمایی مقطعی اپوزیسیون، یا تلاشی گذرا برای نزدیک کردن نیروهای مخالف جمهوری اسلامی فهم کرد. این پدیده، در واقع، بسیار فراتر از یک واقعه سازمانی یا رسانهای است و باید آن را بهمثابه صحنهای برای برخورد و تقابل چند گفتمان سیاسی، ایدئولوژیک و راهبردی در درون اپوزیسیون ایرانی تحلیل کرد. اهمیت این کنگره تنها در آنچه اعلام میکند یا در نیروهایی که در آن شرکت میکنند خلاصه نمیشود، بلکه در واکنشهایی است که برمیانگیزد؛ واکنشهایی که نشان میدهند مسئله اصلی در اینجا صرفاً «همکاری سیاسی» نیست، بلکه نزاعی عمیقتر بر سر معنای «آلترناتیو»، «سازمان»، «نمایندگی»، «گذار» و حتی «آینده ایران» در جریان است.
به همین دلیل، هرگونه تحلیل جدی درباره «کنگره آزادی ایران» ناگزیر است از سطح گزارش رویداد فراتر رود و آن را در متن کشاکشهای درونی اپوزیسیون ایرانی قرار دهد. این کنگره، بیش از آنکه یک نیروی تثبیتشده سیاسی باشد، به میدان بازتاب تضادهای نهفته و آشکار میان چند نوع فهم از سیاست بدل شده است : فهمی که نجات ایران را در همپیوندی با قدرتهای خارجی جستوجو میکند، فهمی که بر استقلال سیاسی و اجتماعی نیروهای داخلی تأکید دارد، و فهمی که بر ضرورت نهاد سازی دموکراتیک و مشروعیت اجتماعی تکیه میکند. از این منظر، نقدهایی که علیه این کنگره مطرح شدهاند، صرفاً واکنشهایی احساسی یا رقابتهای معمول اپوزیسیونی نیستند، بلکه هر یک بازتاب یک افق نظری و سیاسی خاصاند که در دل آن، نسبت میان قدرت، جامعه، مداخله خارجی، مبارزه طبقاتی و گذار دموکراتیک به شیوهای متفاوت تعریف میشود.
نخستین و شاید رادیکالترین صورتبندی انتقادی نسبت به «کنگره آزادی ایران» را باید در روش چپ رادیکال و ضد امپریالیستی جستوجو کرد. در این چارچوب، جریانهایی مانند سازمان کارگران انقلابی ایران «راه کارگر» و نویسندگان یا سخنگویان نزدیک به این افق، «کنگره آزادی ایران» را نه بهعنوان تلاشی مستقل برای سازماندهی مخالفان جمهوری اسلامی، بلکه بهمثابه بخشی از یک آرایش سیاسی بزرگتر تحلیل میکنند که در آن، قدرتهای خارجی میکوشند از طریق ساختن یا تقویت «آلترناتیوهای مطلوب»، مسیر تحولات ایران را در جهت منافع ژئوپولیتیک خود هدایت کنند. در این نگاه، مسئله صرفاً حضور افراد گوناگون با گرایشهای مختلف در یک کنگره نیست، بلکه مهمتر از آن، نوع پیوندها، منابع مالی، زمانبندی نشستها، زبان سیاسیِ حاکم بر آن، و نسبت احتمالی آن با پروژههای فشار بینالمللی یا حتی سناریوهای جنگی است. از این منظر، هنگامی که برخی متون انتقادی از «سرمایهگذاران اصلی پروژه»، «بازوی سیاسی پشتیبان» یا «تحکیم اعتماد بینالمللی نسبت به عملیات نظامی» سخن میگویند، در واقع میکوشند نشان دهند که این نوع ابتکارها را نمیتوان از ساختار کلی سلطه جهانی و الگوهای مداخلهگرایانه قدرتهای بزرگ جدا کرد.¹
نقطه قوت این گفتمان در آن است که توجه ما را از ظاهرِ صلحجویانه و وحدتطلبانه برخی ابتکارهای اپوزیسیونی به لایههای پنهانتر قدرت منتقل میکند. این جریان میکوشد یادآوری کند که در تاریخ معاصر، بسیاری از پروژههای سیاسی با زبان آزادی، نجات ملی یا گذار دموکراتیک مطرح شدهاند، اما در عمل به ابزاری برای بازتولید وابستگی و بیثباتی بدل شدهاند. بدینسان، نقد ضد امپریالیستی به «کنگره آزادی ایران» تنها یک موضعگیری ایدئولوژیک نیست، بلکه تلاشی برای بازخوانی نسبت میان آلترناتیوسازی سیاسی و مداخله خارجی است. با این حال، محدودیت این رویکرد نیز روشن است : این گفتمان گاه چنان بر منطق بیرونی سلطه و طراحیهای ژئوپولیتیک تأکید میورزد که پیچیدگی درونی نیروهای شرکتکننده، تنوع انگیزههای آنان، و امکانهای واقعی شکلگیری ائتلافهای مستقل را کمرنگ میسازد. بهعبارت دیگر، اگر این نگاه از یک سو در افشای روابط نامرئی قدرت تواناست، از سوی دیگر گاه خطر آن را دارد که همه چیز را در قالب سناریویی از پیش طراحیشده فروبکاهد و از دیدن تناقضها و چندصداییهای واقعی درون اپوزیسیون بازبماند.
در کنار این گفتمان، نقد دیگری وجود دارد که از درون تفکر کمونیسم کارگری برمیخیزد و هرچند در برخی نقاط با نقد ضد امپریالیستی همپوشانی پیدا میکند، اما بنیان نظری آن متفاوت است. در این چارچوب، مسئله اصلی نه فقط رابطه احتمالی با قدرتهای خارجی، بلکه فقدان استقلال طبقاتی و اجتماعی در پروژههایی از نوع «کنگره آزادی ایران» است. برآورد نظری برآمده از منصور حکمت و ادامهیافته در مواضع حمید تقوایی و دیگر چهرههای این جریان، اساساً با ائتلافهای فراگیر و ناهمگون اپوزیسیونی با دیده تردید مینگرد؛ زیرا از منظر آنان، گردهمآوردن نیروهای متضاد از سلطنتطلب و لیبرال تا بخشی از جمهوریخواهان و فعالان غیرایدئولوژیک، نه به معنای شکلگیری یک بدیل واقعی، بلکه نشانه غلبه سیاستی غیرطبقاتی و انتزاعی است که فاقد پایگاه روشن اجتماعی است.²
در این خوانش، مسئله این نیست که آیا یک کنگره توانسته شمار بیشتری از مخالفان را به یک مکان گرد آورد یا خیر، بلکه پرسش اصلی آن است که این گردهمایی از کدام نیروی اجتماعی نمایندگی میکند، چه طبقه یا لایهای را بیان میدارد، و چشمانداز سیاسی آن در نهایت در خدمت کدام منافع قرار میگیرد. از همین رو، نقد کمونیسم کارگری به چنین پروژههایی غالباً بر این محور متمرکز میشود که «ائتلاف همگانی» بدون روشن شدن نسبت آن با منافع کارگران، فرودستان و اکثریت جامعه، بیش از آنکه راهی به سوی رهایی بگشاید، به بازتولید ابهام سیاسی و جابهجایی قدرت در سطح نخبگان میانجامد. این گفتمان، برخلاف نگاه ضد امپریالیستی کلاسیک، لزوماً همه چیز را با زبان وابستگی خارجی توضیح نمیدهد، بلکه مسئله اصلی را در «بیافقی طبقاتی» و «فقدان سوژه اجتماعی روشن» میبیند. از این منظر، «کنگره آزادی ایران» ممکن است نه به دلیل وابستگی مستقیم، بلکه به سبب ناتوانی در نمایندگی واقعی منافع طبقات فرودست، پروژهای ناکافی و حتی گمراه کننده تلقی شود.
در سطحی دیگر، گفتمان سومی نیز وجود دارد که خاستگاه آن بیشتر در میان جمهوریخواهان، روشنفکران دموکراسیخواه، کنشگران حقوق بشری و بخشهایی از اپوزیسیون لیبرال یا میانهرو قرار دارد. این جریان، برخلاف دو گفتمان پیشین، نه از منظر امپریالیسم و نه از منظر مبارزه طبقاتی، بلکه از زاویه نهاد سازی، مشروعیت سیاسی، و کارآمدی دموکراتیک به «کنگره آزادی ایران» مینگرد. در این نگاه، مسئله اصلی آن است که آیا این کنگره از سازوکار روشن تصمیم گیری برخوردار است، حدود نمایندگی سیاسی آن چگونه تعریف میشود، رابطهاش با جامعه داخل ایران تا چه اندازه واقعی و ارگانیک است، و آیا میتواند به چیزی بیش از یک تریبون نمادین بدل شود؟³
اهمیت این گفتمان در آن است که نقد را از سطح تقابلهای کلان ایدئولوژیک به سطح سازوکارهای عینی سیاست منتقل میکند. از منظر این دسته از منتقدان، مسئله اساسی آن نیست که شرکت کنندگان در کنگره چه گرایش فکریای دارند، بلکه این است که چگونه میخواهند اختلافهای خود را مدیریت کنند، مشروعیت تصمیمات خود را از کجا دریافت کنند، و چه نسبتی با جامعهای دارند که قرار است درباره آینده آن سخن بگویند. بر این اساس، فقدان آییننامه روشن، ابهام در حدود عضویت و نمایندگی، ناهمخوانی میان ادعای ملی بودن و پایگاه محدود اجتماعی، و ناتوانی در تبدیل گفتوگو به سازوکار سیاسی پایدار، از جمله مهمترین محورهای این نقد است. این گفتمان بهجای آنکه مستقیماً «وابستگی» یا «خیانت» را مطرح کند، بیشتر بر شکنندگی نهادی و کممایگی ساختاری این نوع ابتکارها انگشت میگذارد و هشدار میدهد که بدون پشتوانه اجتماعی، شفافیت سازمانی و سازوکار دموکراتیک، هیچ آلترناتیوی به مشروعیت پایدار دست نخواهد یافت.
در کنار این سه افق انتقادی اصلی، باید به نوعی نقد رسانهای و مشاهدهگرانه نیز اشاره کرد که بیشتر در گزارشهای مطبوعاتی، تحلیلهای روزنامهنگارانه و نوشتههای ناظران بیرونی دیده میشود. این دسته از متون، غالباً نه با زبان ایدئولوژیک چپ سخن میگویند و نه با دستگاه مفهومی روشنفکران حقوق بشری، بلکه بر نشانههای آشکار چندپارگی، نزاعهای درونی، اختلاف بر سر جنگ و مداخله خارجی، شکاف میان سلطنتطلبان و جمهوریخواهان، و دشواری ایجاد رهبری مشترک تمرکز میکنند.⁴ در این سطح، «کنگره آزادی ایران» بیشتر چون آینهای دیده میشود که بحران تاریخی اپوزیسیون ایرانی را بازتاب میدهد: اپوزیسیونی که از یک سو نیاز به همگرایی دارد و از سوی دیگر، هنوز نتوانسته تعریف مشترکی از هدف، ابزار، نمایندگی و حتی زبان سیاسی خود به دست دهد.
برآیند این گفتمانهای انتقادی نشان میدهد که مسئله «کنگره آزادی ایران» را نمیتوان با داوریهای سادهای چون «موفق» یا «ناموفق»، «مفید» یا «مضر» توضیح داد. آنچه در پیرامون این کنگره جریان دارد، در سطحی عمیقتر، نزاعی بر سر خود مفهوم «آلترناتیو» است. برای برخی، آلترناتیو زمانی معتبر است که از هرگونه پیوند با قدرتهای مداخلهگر خارجی مبرا باشد؛ برای برخی دیگر، زمانی معنا دارد که بر پایه استقلال طبقاتی و نمایندگی نیروهای کار و فرودستان استوار شود؛ و برای گروهی دیگر، تنها هنگامی قابل قبول است که از سازوکارهای روشن دموکراتیک، مشروعیت اجتماعی و قابلیت نهادی برخوردار باشد. در نتیجه، «کنگره آزادی ایران» را باید نه یک پاسخ نهایی، بلکه یکی از نقاط بحرانی در جدال بر سر آینده سیاست مخالفان جمهوری اسلامی دانست.
جمعبندی
در یک جمعبندی نظری میتوان گفت که این کنگره، بیش از آنکه بهمثابه یک کنشگر منسجم سیاسی عمل کند، به یک «میدان منازعه گفتمانی» بدل شده است؛ میدانی که در آن چهار پرسش بنیادی بهطور همزمان طرح میشوند: نخست، آیا گذار سیاسی در ایران میتواند مستقل از اراده و مداخله قدرتهای جهانی صورت گیرد؟ دوم، آیا این گذار بدون اتکاء به یک نیروی اجتماعی واقعی، بهویژه طبقات فرودست و نیروی کار، واجد معنا و پایداری خواهد بود؟ سوم، آیا بدون نهادسازی دموکراتیک، شفافیت سازمانی و پیوند ارگانیک با بدنه جامعه، هرگونه بدیل سیاسی جز بازتولید بحران نمایندگی نتیجهای در بر خواهد داشت؟ و چهارم، آیا اساساً میتوان فرایند پیچیده و تاریخیِ شکلگیری یک آلترناتیو سیاسی را به یک رخداد مقطعی یا گردهمایی چندروزه فروکاست؟
در همین چارچوب، باید تأکید کرد که آلترناتیو سیاسی، پدیدهای دفعی و برساخته در لحظه نیست، بلکه حاصل یک فرایند تاریخیِ تدریجی است که نیازمند تعریف روشن از هدف، آرمان، و افقهای حقوقی و اخلاقی است؛ فرایندی که بدون شکلگیری هستههای سازمانی پایدار، کادرهای متعهد و نیروهای اجتماعیِ دارای آگاهی و انگیزه، اساساً امکان تحقق ندارد. از اینرو، تصور «ساختن آلترناتیو یک روزه» نهتنها سادهانگارانه، بلکه نشانهای از فقدان درک ساختاری از سیاست و سازمانیابی است.
فرایند برگزاری این کنگره بهروشنی نشان میدهد که هدایتگران آن یا فاقد تعریفی دقیق و نظری از مفهوم «آلترناتیو سیاسی» هستند، یا با سازوکارها و مراحل عینی شکلگیری یک سازمان سیاسی کارآمد آشنایی ندارند. این کاستی، خود را در پراکندگی گفتمانی، نبود انسجام راهبردی و ناتوانی در تبدیل گفتار به کنش سازمانیافته آشکار میسازد.
از این منظر، «کنگره آزادی ایران» را باید نه صرفاً بهعنوان یک رویداد سیاسی، بلکه بهمثابه یک نشانه تحلیلی از وضعیت اپوزیسیون ایرانی درک کرد: نشانهای از تلاقی امیدها و بنبستها، رقابتها و واگراییها، و نیز شکاف میان میل به تغییر و ناتوانی در سازماندهی آن. این کنگره، در نهایت، آینهای است که بحران عمیقتر فقدان بدیلِ نهادمند، تاریخی و اجتماعی را در فضای سیاسی ایران بازتاب میدهد.
منابع:
1 – هیئت اجرائی سازمان کارگران انقلابی ایران «راه کارگر»، ارزیابیهای 1منتشرشده در وبسایت رسمی این سازمان درباره «کنگره آزادی ایران» و نسبت آن با مداخله خارجی و جنگ. در این نوع متون، نام نویسنده ذکر نمیشود و باید از «هیئت اجرائی» یا «ارکان نویسنده جمعی» نام برد.
2 -برای مبانی نظری این رویکرد، نک: منصور حکمت، مجموعه آثار در باب «کمونیسم کارگری» و نقد ائتلافهای غیرطبقاتی؛ نیز مواضع و نوشتههای حمید تقوایی در دفاع از استقلال طبقاتی و نقد سیاستهای «همهباهمی.»
3 -این نوع نقد را میتوان در نوشتهها، گفتوگوها و مواضع بخشهایی از طیف جمهوریخواه و دموکراسیخواه ایرانی مشاهده کرد؛ از جمله در آثار و مواضع عمومی چهرههایی چون مهرانگیز کار و حسن شریعتمداری، هرچند مواضع آنان لزوماً همیشه بهصورت مستقیم و متمرکز بر همین کنگره خاص تدوین نشده است.
4 – برای این سطح از تحلیل، نک: گزارشها و یادداشتهای رسانهای منتشرشده درباره نشستهای اپوزیسیون ایران در لندن و بازتاب اختلافات درونی آنان در رسانههای تحلیلی و مطبوعاتی.
دیدگاهتان را بنویسید